بر اساس قانون، زن و مرد در زندگی زناشویی، حق و حقوقی دارند که در صورت رسیدن به مرحله طلاق، تمامی آنها لازم به اجرا هستند. قوانین به صورت بندها و تبصرههای مختلفی با توجه به شرایط زوجین، نگارش شده و به رسمیت شناخته میشوند.
در این مطلب قصد داریم به شرح حق و حقوق زن در طلاق از طرف مرد اشاره داشته باشیم که خود به دو بخش حقوق مالی و غیر مالی، دستهبندی میشوند.
در طلاق چه چیزهایی به زن تعلق میگیرد؟
اگر در آستانه طلاق هستید یا همسرتان دادخواست طلاق داده، احتمالاً اولین سوالتان همین است. پاسخ کوتاه این است که حقوق زن در طلاق به دو دسته تقسیم میشود: حقوق مالی و حقوق غیرمالی.
| حق | شرط تعلق |
|---|---|
| مهریه | در هر شرایطی محفوظ است، حتی در صورت عدم تمکین یا ترک منزل |
| نفقه معوقه و ایام عده | مشروط به ناشزه نبودن زن |
| اجرتالمثل ایام زوجیت | با اثبات انجام کار خارج از وظایف و نداشتن قصد تبرع |
| نحله | تنها وقتی طلاق به درخواست مرد و بدون تقصیر زن باشد |
| تنصیف دارایی | تنها اگر این شرط در عقدنامه امضا شده و طلاق به درخواست مرد باشد |
| حضانت فرزند | تا هفت سالگی با مادر است (ماده ۱۱۶۹ قانون مدنی) |
نکته مهم این است که همه این حقوق در هر شرایطی تعلق نمیگیرند. برخی مانند مهریه در هر حالتی محفوظاند و برخی دیگر مانند نحله یا تنصیف، شرایط مشخصی دارند. در ادامه هر کدام را جداگانه بررسی میکنیم.
میخواهید بدانید در پرونده شما کدامیک از این حقوق قابل مطالبه است؟
حقوق زن در طلاق از طرف مرد
حق و حقوق زن در طلاق از طرف مرد چیست؟ در طلاق چه چیزهایی به زن تعلق میگیرد؟ زن و شوهر بر اساس نظر و سلیقه شخصی، میتوانند حق و حقوق متفاوتی را برای ازدواج خود، تعیین کنند. بر اساس این حقوق، پس از طلاق، زوج باید تمام حقوق زوجه را با توجه به شروط ضمن عقد، پرداخت یا اجرا کند. با این حال حقوق قانونی مشخصی نیز وجود دارند که بعد از طلاق، شامل حال زوجه میشوند. حق و حقوق زن در طلاق عبارتند از:
حق مهریه:
یکی از شاخصترین حقوق زنان پس از طلاق، پرداخت مهریه توسط زوج است. البته باید توجه داشته باشید که زوجه در زندگی زناشویی نیز امکان احقاق این حق را دارد. در صورتی که مرد، توانایی پرداخت کل مهریه را داشته باشد، حق زوجه به طور کامل پرداخت میشود. در غیر این صورت، قانون پرداخت مهریه را قسطبندی کرده و زوج موظف به پرداخت ماهانه یا سالانه مهریه، خواهد بود.
شرایط و نحوه پرداخت مهریه توسط دادگاه انجام میشود. در پرداخت این حق، شروطی نیز وجود دارد که قانون آنها را وضع کرده است. به عنوان مثال، وضعیت باکرگی زن در پرداخت مهریه، تاثیرگذار خواهد بود.
به غیر از مهریه چه چیزی به زن تعلق میگیرد؟ در ادامه خواهیم گفت.

پرداخت نفقه:
یکی دیگر از حقوق مالی زوجه هنگام طلاق، پرداخت نفقه توسط مرد است. نفقه شامل هزینههای مربوط به مواد خوراکی، لباس، مسکن، وسایل خانه، …درمان و… میشود که زوج ملزم به پرداخت آن خواهد بود. مبلغ نفقه با توجه به وضعیت زندگی زناشویی، موقعیت اجتماعی و خانوادگی زن و همچنین میزان تمکن مالی زوج، توسط دادگاه، مشخص میشود.
در این بخش نیز تبصرههایی وجود دارد. در صورتی که زن در زندگی، همسر خود را تمکین کرده و به تعهدات خود پایبند باشد، صد در صد، نفقه به او تعلق خواهد گرفت. در غیر این صورت، هر گونه مشکلی مانند عدم تمکین، این حق مالی را از زنان سلب میکند.
مبنای قانونی این دو حکم روشن است. ماده ۱۱۰۸ قانون مدنی میگوید: «هر گاه زن بدون مانع مشروع از ادای وظایف زوجیت امتناع کند مستحق نفقه نخواهد بود.» و دربارهی نفقهی دوران عده، ماده ۱۱۰۹ قانون مدنی تصریح میکند: «نفقه مطلقه رجعیه در زمان عده بر عهده شوهر است… لیکن اگر عده از جهت فسخ نکاح یا طلاق بائن باشد زن حق نفقه ندارد.» یعنی وقتی طلاق از طرف مرد و رجعی باشد، نفقهی ایام عده به زن تعلق میگیرد.
حق نحله:
این حق زمانی به زوجه تعلق میگیرد که زوج بدون وجود مشکل در زندگی زناشویی، درخواست طلاق بدهد. از آنجا که مرد حق اقدام برای طلاق بدون موافقت زوجه را دارد، حق نحله به عنوان یکی از حقوق مالی زنان به آنها پرداخت میشود. نحوه پرداخت حق نحله با توافق طرفین و نظر دادگاه، مشخص میشود. توجه داشته باشید که پرداخت این حق در صورت عدم توانایی مالی مرد، اجباری نخواهد بود. اجرای حق نحله تنها در زمانی امکانپذیر میشود که درخواست طلاق از طرف زوج باشد.
نحله یک حق قانونی تازه در حقوق ایران است و خاستگاه آن تبصره ۶ «قانون اصلاح مقررات مربوط به طلاق» (مصوب ۱۳۷۱ مجمع تشخیص مصلحت نظام) است؛ همان تبصرهای که مجمع تشخیص مصلحت نظام در قانون تفسیر تبصرههای ۳ و ۶ قانون اصلاح مقررات مربوط به طلاق آن را تفسیر کرد و گفت منظور از «پس از طلاق» در آغاز این تبصره، «پس از احراز عدم امکان سازش توسط دادگاه» است. نتیجهی عملی این تفسیر برای شما مهم است: مطالبهی نحله و اجرتالمثل منتظر اجرای صیغهی طلاق نمیماند و در همان پرونده قابل طرح است.
حق مطالبه نصف دارایی (تنصیف):
برخی از زوجین، هنگام ازدواج، اموال و داراییهای مشترکی داشته و شرط تقسیم دارایی را در عقدنامه ذکر میکنند. بر این اساس، در صورت اجرای امر طلاق، بخشی از این اموال با توجه به شروط ضمن عقد به زن واگذار میشود. که این موضوع به عنوان شرط در عقدنامه نکاح قید می شود.

نکتهای که در این مورد باید به آن توجه داشته باشید، اجرای این شرط هنگام طلاق است. به این معنا که امکان تقسیم اموال در زندگی زناشویی، وجود ندارد. همچنین تمامی مدارک و مستندات مربوط به شرط نصف دارایی نیز باید به صورت کتبی، تحویل دادگاه شود.
اجرای شرط نصف دارایی حتما باید توسط زوجه از مرد، مطالبه شود. در غیر این صورت، دادگاه و قانون دخالتی در این امر نخواهند داشت. همچنین اگر زوج از درخواست طلاق، منصرف شود نیز حقی به زن تعلق نمیگیرد.
اجرای حق نصف دارایی یا شرط تنصیف، تنها زمانی امکانپذیر خواهد شد که زوج درخواست طلاق داده باشد. تا نصف اموالی که در طول زندگی مشترک به دست آمده، قابلیت واگذاری به زن را دارد و تعیین درصد دقیق با نظر دادگاه است. توجه کنید که این شرط شامل اموالی که مرد پیش از ازدواج داشته یا از راه ارث به او رسیده، نمیشود.
چرا تنصیف «شرط» است و نه حق خودکار؟ چون اعتبار آن از ماده ۱۱۱۹ قانون مدنی میآید: «طرفین عقد ازدواج میتوانند هر شرطی که مخالف با مقتضای عقد مزبور نباشد در ضمن عقد ازدواج یا عقد لازم دیگر بنمایند.» پس اگر شرط تنصیف در عقدنامه امضا نشده باشد، دادگاه نمیتواند آن را به مرد تحمیل کند. اولین کاری که باید بکنید این است که سند ازدواج خود را بردارید و ببینید ذیل شرط «الف» امضا شده است یا نه.
حق مطالبه اجرت المثل:
زن و مرد در زندگی زناشویی، نسبت به یکدیگر، وظایف و حقوق دارند. در صورتی که درخواست یا امری خارج از عرف و وظایف مشخص شده، توسط زن در زندگی زناشویی انجام شود، هنگام طلاق مرد باید اجرت المثل آن را پرداخت کند. مبلغ و نحوه پرداخت حق اجرت المثل بر عهده دادگاه و قانون بوده و در صورت فوت زوج نیز پرداخت این حق مالی، امکانپذیر است.
برای دریافت اجرتالمثل، زوجه باید دو چیز را اثبات کند: نخست اینکه کارهایی خارج از وظایف شرعی خود انجام داده، و دوم اینکه قصد تبرع نداشته است؛ یعنی آن کارها را بدون انتظار دستمزد و از سر بخشش انجام نداده است.
این دو شرط از متن ماده ۳۳۶ قانون مدنی بیرون میآید: «هر گاه کسی بر حسب امر دیگری اقدام به عملی نماید که عرفاً برای آن عمل اجرتی بوده… عامل مستحق اجرت عمل خود خواهد بود مگر اینکه معلوم شود که قصد تبرع داشته است.» در پروندههای واقعی، همین «قصد تبرع» است که محل اصلی اختلاف میشود، نه خودِ انجام کار.
به جز مهریه چه چیزی به زن تعلق میگیرد؟
بسیاری تصور میکنند حقوق زن در طلاق همان مهریه است و تمام. این تصور گران تمام میشود، چون چهار حق مالی دیگر هم وجود دارد که اگر مطالبه نشوند، دادگاه خودش به آنها رأی نمیدهد. به جز مهریه، این موارد به زن تعلق میگیرد:
- نفقه معوقه و نفقه ایام عده — نفقهی پرداختنشدهی گذشته، بهعلاوهی نفقهی دوران عده در طلاق رجعی (ماده ۱۱۰۹ قانون مدنی).
- اجرتالمثل ایام زوجیت — دستمزد کارهایی که خارج از وظایف شرعی انجام دادهاید، مشروط به نداشتن قصد تبرع (ماده ۳۳۶ قانون مدنی).
- نحله — مبلغی که دادگاه به تناسب سالهای زندگی مشترک تعیین میکند و تنها در طلاق به درخواست مرد و بدون تقصیر زن قابل مطالبه است (تبصره ۶ قانون اصلاح مقررات مربوط به طلاق).
- تنصیف دارایی — تا نصف اموالی که مرد در دوران زوجیت به دست آورده، فقط اگر شرط آن در عقدنامه امضا شده باشد (ماده ۱۱۱۹ قانون مدنی).
- استرداد جهیزیه — جهیزیه حقِ طلاق نیست، مال خودِ شماست و پس گرفته میشود؛ وجود سیاهه یا رسید در اثباتش تعیینکننده است.
یک تفاوت مهم را به خاطر بسپارید: مهریه در هر شرایطی محفوظ است، ولی نحله و تنصیف دارایی فقط وقتی به دست میآید که طلاق از طرف مرد باشد. به همین دلیل است که «چه کسی دادخواست داده» در پروندهی شما یک جزئیات اداری نیست؛ مستقیم روی مبلغی که میگیرید اثر میگذارد.
حقوق غیر مالی زوجه بعد از طلاق
حضانت فرزند پس از طلاق:
مهمترین حق غیرمالی زن در طلاق، حضانت فرزند است و درباره آن تصورات نادرست زیادی وجود دارد.
بر اساس ماده ۱۱۶۹ قانون مدنی: «برای حضانت و نگهداری طفلی که ابوین او جدا از یکدیگر زندگی میکنند، مادر تا سن هفت سالگی اولویت دارد و پس از آن با پدر است.»
پس تا هفت سالگی، حضانت فرزند — چه دختر و چه پسر — با مادر است و نیازی به توافق یا سند خاصی ندارد. این یک حق قانونی است، نه امتیازی که باید در مذاکره به دست بیاید.
پس از هفت سالگی چه میشود؟
پس از هفت سالگی، اصل بر این است که حضانت با پدر باشد. اما اگر بین والدین اختلاف پیش بیاید، دادگاه بر اساس مصلحت کودک تصمیم میگیرد و میتواند حضانت را به هر یک از والدین واگذار کند.
همچنین با رسیدن فرزند به سن بلوغ، او از حضانت خارج میشود و خودش تعیین میکند با کدام یک از والدین زندگی کند.

سلب حضانت در چه شرایطی ممکن است؟
اگر مادر بتواند عدم صلاحیت پدر را اثبات کند، حضانت میتواند به او واگذار شود. مواردی مانند اعتیاد به الکل یا مواد مخدر، فساد اخلاقی، ابتلا به بیماری روانی، تکرار ضرب و جرح و سوءاستفاده از طفل از مصادیق عدم صلاحیت هستند.
توجه کنید که سلب حضانت دوطرفه است و در هفت سال نخست هم اگر عدم صلاحیت مادر اثبات شود، حضانت میتواند از او سلب شود.
حق ملاقات فرزند
نکتهای که بسیاری نمیدانند این است که پایان حضانت به معنای قطع ارتباط با فرزند نیست. والدی که حضانت با او نیست، حق ملاقات فرزند را دارد و دادگاه زمان و ترتیب این ملاقات را تعیین میکند. این حق قابل اسقاط نیست و ممانعت از آن ضمانت اجرای قانونی دارد.
نحوه پرداخت حقوق مالی زن در طلاق
با توجه به حقوقی که در این مطلب به آنها اشاره داشتیم، تنها حق مهریه است که شخصا از طرف زن، درخواست میشود. در باقی موارد، پرداخت حقوق زوجه به درخواست طلاق توسط زوج، منتهی میشود. در این میان شرط و تبصرههایی نیز وجود دارد که بدون درخواست طلاق مرد، امکان دریافت حقوق زوجه، وجود دارد.
به عنوان مثال اگر زوجه در عسر و حرج باشد و برای شرایط متفاوت خود مدارک و مستندات قوی داشته باشد، امکان اعطای حق طلاق به زن، وجود دارد. قانونگذار مدارک و شرایط موجود را بررسی کرده و در صورت اثبات با درخواست طلاق توسط زوجه، موافقت میکند. پس از طلاق نیز تمامی حقوق مانند نفقه و اجرت المثل نیز به زن پرداخت میشود.
اگر طلاق توافقی باشد چه تفاوتی میکند؟
همهی آنچه تا اینجا خواندید دربارهی طلاقی است که مرد درخواست کرده. در طلاق توافقی قاعده عوض میشود: آنجا همه چیز بر پایهی «تراضی» است و مبلغ و نحوهی پرداخت هر حق — از مهریه تا اجرتالمثل — در جلسات مشاوره و دادگاه توافق و در گواهی عدم امکان سازش ثبت میشود. برخلاف تصور رایج، طلاق توافقی به معنای بخشیدن کل مهریه نیست.
چون این موضوع خودش جزئیات زیادی دارد، آن را جداگانه و کامل نوشتهایم: در طلاق توافقی چه چیزهایی به زن تعلق میگیرد؟
اگر زن درخواست طلاق کند، نفقه تعلق میگیرد؟
در مورد تعلق نفقه هنگام درخواست طلاق از سوی زن، باید میان دو بازه زمانی تفکیک قائل شد:
-
نفقه در جریان رسیدگی به پرونده: تا زمانی که صیغه طلاق به صورت رسمی جاری نشده و رابطه زوجیت برقرار است، مرد موظف به پرداخت نفقه است؛ مگر اینکه مرد بتواند در دادگاه ثابت کند که زن بدون دلیل موجه قانونی (مانند فرار از تعارضات جدی یا خطر جانی) منزل را ترک کرده و «ناشزه» شده است.
-
نفقه در ایام عده: در طلاقی که به درخواست زن انجام میشود (که معمولاً از نوع «خلع» یا طلاق به دلیل عسر و حرج است)، بعد از ثبت طلاق و در دوران عده، نفقهای به زن تعلق نمیگیرد. (برخلاف طلاق از طرف مرد که نفقه ایام عده الزامی است).
اگر زن خانه را ترک کند، مهریه تعلق میگیرد؟
این یکی از رایجترین سوالات حقوقی است و پاسخ آن از نظر قانونی کاملاً قاطع است:
ترک منزل توسط زن، به هیچ عنوان حق او را نسبت به مهریه ساقط نمیکند.
-
استقلال مهریه از تمکین: مهریه به محض جاری شدن خطبه عقد به مالکیت زن در میآید. حتی اگر زن از بدو زندگی مشترک از شوهر تمکین نکند، باز هم حق مطالبه مهریه را دارد.

- تأثیر بر نفقه: تنها اثری که ترک منزل (بدون اجازه یا دلیل قانونی) دارد، این است که زن «ناشزه» محسوب شده و حق دریافت نفقه را از دست میدهد. اما مهریه یک دین ممتاز است و در هر شرایطی (حتی در صورت خیانت یا ترک منزل) بر عهده مرد باقی میماند.
-
اجرای مهریه: زن میتواند حتی در حالی که خارج از منزل مشترک به سر میبرد، از طریق اجرای ثبت یا دادگاه، اموال مرد را بابت مهریه توقیف کند.
مطالبه حقوق مالی و حضانت در پرونده طلاق
بررسی شروط ضمن عقد، امکان مطالبه اجرتالمثل و وضعیت حضانت، پیش از ورود به دادگاه انجام میشود.
موقع طلاق چه چیزهایی به زن تعلق میگیرد؟
شش مورد: مهریه، نفقه معوقه و نفقه ایام عده، اجرتالمثل ایام زوجیت، نحله، تنصیف دارایی و حضانت فرزند تا هفت سالگی. مهریه در هر شرایطی محفوظ است، ولی نحله و تنصیف فقط در طلاقی که مرد درخواست کرده قابل مطالبه است و تنصیف هم به امضای شرط در عقدنامه بستگی دارد.
بعد از طلاق چه چیزی به زن تعلق میگیرد؟
پس از ثبت طلاق، مهریه و اجرتالمثل و نحله اگر در حکم تعیین شده باشند قابل اجرا هستند. نفقهی ایام عده در طلاق رجعی — یعنی طلاقی که مرد درخواست کرده — بر عهدهی شوهر است، اما در طلاق بائن مانند طلاق خلع، نفقهی عده به زن تعلق نمیگیرد. نفقهی فرزند در هر حال بر عهدهی پدر باقی میماند.
حقوق زن کارمند هنگام طلاق چه تفاوتی دارد؟
از نظر قانون هیچ تفاوتی ندارد. شاغل بودن زن نه مهریه را کم میکند، نه نفقه را ساقط میکند و نه مانع اجرتالمثل است. آنچه نفقه را ساقط میکند نشوز است، نه داشتن درآمد. تنها اثر عملی اشتغال این است که در پروندهی اجرتالمثل، اثبات اینکه کارهای خانه را هم خارج از وظایف خود انجام دادهاید نیازمند مستندات دقیقتری است.
اگر مادر دوباره ازدواج کند، حضانت از او سلب میشود؟
ازدواج مجدد مادر میتواند بر حضانت اثر بگذارد و در رویه قضایی از موارد قابل بررسی است. اما این موضوع خودکار نیست و دادگاه با در نظر گرفتن مصلحت کودک تصمیم میگیرد. اگر با این وضعیت مواجه هستید، پیش از هر اقدامی مشورت بگیرید.
هزینه نگهداری فرزند با چه کسی است؟
نفقه فرزند در هر حال بر عهده پدر است، حتی در دورانی که حضانت با مادر است. یعنی مادر که کودک را نگهداری میکند، میتواند هزینههای او را از پدر مطالبه کند. این موضوع مستقل از نفقه خود زن است.
اگر مهریه را ببخشم، میتوانم بعداً پس بگیرم؟
بذل مهریه در طلاق خلع با بازگشت زن به رجوع قابل برگشت است، اما این موضوع شرایط دقیقی دارد و به نوع طلاق و مهلتهای قانونی بستگی میکند. پیش از بخشیدن مهریه، حتماً پیامدهای آن را بررسی کنید چون در بسیاری از حالات قابل بازگشت نیست.
اگر شاغل باشم، نفقه به من تعلق نمیگیرد؟
اشتغال زن بهخودیخود موجب سقوط نفقه نیست. آنچه نفقه را ساقط میکند نشوز است، نه داشتن درآمد. زن شاغل که در منزل مشترک ساکن است و تمکین میکند، همچنان مستحق نفقه است.
جهیزیه هم جزو حقوق زن در طلاق محسوب میشود؟
جهیزیه مالکیت زن است و با طلاق به او بازگردانده میشود؛ جزو حقوق مالی طلاق محسوب نمیشود بلکه استرداد مال خود اوست. داشتن سیاهه یا رسید جهیزیه در اثبات این موضوع نقش تعیینکننده دارد.
منابع این مطلب (متن رسمی قانون):
قانون مدنی — مواد ۳۳۶، ۱۱۰۸، ۱۱۰۹ و ۱۱۱۹ · سامانه قوانین و مقررات مجلس شورای اسلامی
قانون تفسیر تبصرههای ۳ و ۶ قانون اصلاح مقررات مربوط به طلاق · مجمع تشخیص مصلحت نظام، ۱۳۷۳