ازدواج از جهت مدت دو نوع است ۱ ازدواج دائم؛ ۲ ازدواج موقت
در زبان محاوره ای نه حقوقی، به ازدواج موقت (نکاح موقت)، صیغه هم می گویند و زن صیغه ای (زنان صیغه ای) به معنای همسر موقت است. اگر هنگام عقد مدتی برای آن معین نکنند، ازدواج دائم است و به عبارت دیگر لزومی ندارد که هنگام عقد تصریح شود که ازدواج برای همیشه و دائم است بلکه همان قدر که قید نشود که ازدواج برای مدت محدودی مثلاً یک سال است، کافی میباشد.
نکاح موقت یا صیغه به چه معناست؟
قانون در تعریف نکاح موقت میگوید: «نکاح وقتی منقطع است که برای مدت معینی واقع شده باشد. نکاح منقطع میتواند برای مدت بسیار کوتاه مثلاً ۲۴ ساعت و یا مدت بسیار طویل ۹۹ سال تعیین گردد. فرزندی که در نتیجه نکاح موقت متولد می شود عیناً وضعیت حقوقی فرزندی را دارد که در نتیجه ازدواج دائم است و از این جهت بین فرزندان تفاوتی نیست.
در ازدواج موقت باید حتماً مهریه تعیین شود و مدت ازدواج هم مشخص باشد فرضاً بگویند که ازدواج برای مدت ۹۰ روز بوده و مهریه زن هم یک میلیون تومان می باشد. اما در ازدواج دائم احتیاجی نیست که موقع عقد حتماً مهریه را تعیین کنند.
علت حساسیت قانون مدنی بر تعیین دقیق مدت نکاح و میزان مهریه آن است که ازدواج موقت برخلاف ازدواج دائم، برای تشکیل کانون خانوادگی نبوده بلکه امری موقتی است و چون در قبال تمتع جنسی از زن مهریه ای به او تعلق میگیرد، بنابراین طرفین باید وضعیت حقوقی خود را کاملاً بشناسند و زن در حقیقت بداند در قبال مدتی که در اختیار شوهر است چه مهریه ای به او میدهند.
در نکاح موقت اگر مرد تا پایان مدت با زن نزدیکی نکند باید مهریه را بدهد زیرا حقی در اختیار او بوده است مگر این که موقع عقد برقراری حق نفقه یا حقوق مالی دیگری از جمله اجرت المثل خدماتی که در منزل شوهر انجام داده است را شرط کنند.
متن و نحوهی خواندن صیغهی ازدواج موقت
برای جاری شدن صحیح عقد موقت، ابتدا باید مدت و مهریه دقیقاً مشخص شود و سپس صیغه خوانده شود. صیغه میتواند توسط خود زن و مرد یا با وکالت به شخص دیگری خوانده شود.
اگر زن و مرد خودشان صیغه را میخوانند، ابتدا زن میگوید:
«زَوَّجْتُکَ نَفْسی فِی المُدَّةِ المَعْلومَةِ عَلَی المَهْرِ المَعْلوم»
(خودم را برای مدت معین و با مهر معین به همسری تو درآوردم.)
سپس بدون فاصلهی قابلتوجه، مرد میگوید:
«قَبِلْتُ التَّزویجَ»
(این ازدواج را قبول کردم.)
نکتهی مهم این است که طبق نظر بسیاری از مراجع و رویکرد قوانین جدید، اگر طرفین توانایی خواندن صیغه به عربی را نداشته باشند، خواندن آن به زبان فارسی نیز کافی است، به شرط آنکه معنای «به همسری درآوردن» و «قبول کردن» را بهروشنی برساند.
خواندن صیغه بهصورت تلفنی از نظر بسیاری از مراجع اشکالی ندارد، اما صرفاً نوشتن آن (بدون خواندن لفظی) کافی نیست. با این حال، برای حفظ حقوق طرفین، تنظیم صیغهنامهی مکتوب در کنار خواندن صیغه اکیداً توصیه میشود.
شرایط ازدواج موقت چیست؟
برای اینکه ازدواج موقت (صيغه) طبق موازین قانونی و شرعی به درستی واقع شود، رعایت چند شرط اصلی الزامی است. در قانون مدنی ایران (مواد ۱۰۷۵ تا ۱۰۷۷)، این شرایط به دقت ذکر شدهاند:
۱. تعیین مدت
در ازدواج موقت، حتماً باید مدت زمان رابطه (مثلاً یک ساعت، یک ماه یا چند سال) دقیقاً مشخص شود.
نکته: اگر مدت ذکر نشود، در قانون ایران این قرارداد باطل است یا در برخی تفاسیر فقهی ممکن است به ازدواج دائم تبدیل شود.
۲. تعیین مهریه
تعیین میزان مهریه از ارکان اصلی ازدواج موقت است.
مهریه باید مالیت داشته باشد (ارزش اقتصادی داشته باشد).
عدم تعیین مهریه در زمان عقد، باعث بطلان عقد میشود (برخلاف ازدواج دائم که میتوان مهریه را بعداً تعیین کرد).
۳. رضایت طرفین و قرائت خطبه
طرفین باید با اراده و رضایت کامل اقدام کنند. همچنین باید صیغه عقد (به عربی یا در صورت عدم توانایی، به فارسی) خوانده شود که نشاندهنده قصد جدی طرفین برای زوجیت باشد.
۴. اجازه پدر برای دختران باکره
طبق قانون و فتوای اکثر مراجع، ازدواج موقت دختر باکره (حتی اگر سن او بالا باشد) منوط به اجازه پدر یا جد پدری است.
اگر پدر بدون دلیل موجه مخالفت کند، دختر میتواند از طریق دادگاه مدنی خاص اقدام به کسب اجازه کند.
۵. ثبت رسمی در دفترخانه
بهطور کلی ثبت ازدواج موقت در دفترخانه الزامی نیست، مگر در سه حالت زیر:
▪️باردار شدن زوجه.
▪️توافق طرفین مبنی بر ثبت عقد.
▪️شرط ضمن عقد.
نکته: عدم ثبت در موارد الزامی، برای مرد مجازات کیفری (جزای نقدی یا حبس) در پی خواهد داشت.
مدارک لازم برای صیغه موقت در دفترخانه
برای ثبت رسمی در شناسنامه یا دریافت برگ معتبر صیغهنامه (با مهر برجسته):
اصل شناسنامه و کارت ملی طرفین.
عکس پرسنلی (معمولاً ۲ قطعه).
گواهی فوت یا دادنامه طلاق (در صورتی که زن قبلاً ازدواج کرده باشد).
اجازه کتبی پدر یا جد پدری (برای دختران باکره).
تفاوت ازدواج موقت و دائم در یک نگاه
| ویژگی | ازدواج موقت (صیغه) | ازدواج دائم |
|---|---|---|
| مدت | معین و مشخص؛ با پایان مدت خودبهخود تمام میشود | نامحدود و دائمی |
| مهریه | الزامی؛ بدون آن عقد باطل است | الزامی، اما نبود آن عقد را باطل نمیکند |
| نفقه | تعلق نمیگیرد مگر شرط شود | بر عهدهی مرد است |
| ارث | زن و شوهر از هم ارث نمیبرند مگر شرط شود | زن و شوهر از یکدیگر ارث میبرند |
| پایان رابطه | با پایان مدت یا بذل مدت از سوی مرد؛ طلاق ندارد | با طلاق |
| ثبت رسمی | الزامی نیست مگر در موارد خاص (بارداری، توافق، شرط) | ثبت آن الزامی است |
| عدهی طلاق/پایان | دو طُهر یا ۴۵ روز | سه طُهر |
در هر دو نوع ازدواج، فرزند از تمام حقوق قانونی برخوردار است و تفاوتی میان فرزند صیغه و فرزند عقد دائم وجود ندارد.
چه زنی میتواند به عقد موقت درآید؟
هر زنی نمیتواند به عقد موقت درآید و رعایت این شرایط برای صحت عقد لازم است:
- زن باید بدون همسر باشد؛ یعنی مجرد، مطلقه یا بیوه باشد.
- زن نباید در عدهی مرد دیگری باشد؛ عقد کردن زنی که در عده است، عقد را باطل و در مواردی زن را برای همیشه بر مرد حرام میکند.
- زن نباید از محارم مرد باشد (مانند خواهر، مادر، خواهرزن در زمان زوجیت خواهر و…).
- اگر زن دختر باکره باشد، اجازهی پدر یا جد پدری لازم است.
- ازدواج موقت مرد مسلمان با زن اهلکتاب صحیح است، اما ازدواج زن مسلمان با مرد غیرمسلمان صحیح نیست.
فرزند در ازدواج موقت
فرزند حاصل از ازدواج موقت، از نظر قانونی هیچ تفاوتی با فرزند ازدواج دائم ندارد.
حقوق: تمام حقوق شامل نفقه، ارث از والدین و حضانت به او تعلق میگیرد.
شناسنامه: پدر موظف است برای فرزند شناسنامه بگیرد. در صورت امتناع، مادر میتواند با اثبات رابطه زوجیت (حتی با صیغهنامه عادی) از طریق دادگاه، پدر را ملزم به گرفتن شناسنامه کند.
آیا در ازدواج موقت زن مستحق نفقه است؟
قانونگذار می گوید در عقد انقطاع، زن حق نفقه ندارد مگر این که شرط شده یا آنکه عقد مبنی بر آن جاری شده باشد.
آیا میتوان دختر باکره را صیغه نمود؟
بله، از نظر قانونی و شرعی امکانپذیر است، اما با یک شرط اساسی: اذن پدر. حتی اگر دختر به سن بلوغ رسیده باشد و از نظر مالی مستقل باشد، طبق ماده ۱۰۴۳ قانون مدنی، نکاح دختر باکره (چه دائم و چه موقت) منوط به اجازه پدر یا جد پدری است.
شرایط صیغه موقت بدون اجازه پدر
در موارد بسیار خاصی میتوان بدون اجازه پدر اقدام کرد:
اثبات مصلحت در دادگاه: اگر پدر بدون دلیل منطقی مخالفت کند، دختر میتواند با معرفی مرد و شرایط عقد به دادگاه، اذن جایگزین را از قاضی دریافت کند.
فقدان پدر: در صورتی که پدر یا جد پدری در قید حیات نباشند، اجازه دختر برای ازدواج کافی است.
عدم باکره بودن: اگر بکارت دختر به واسطه ازدواج قبلی (دائم یا موقت) از بین رفته باشد، دیگر نیازی به اجازه پدر ندارد.
حق ارث در ازدواج موقت
برخلاف ازدواج دائم، در ازدواج موقت زن و شوهر از یکدیگر ارث نمیبرند.
شرط ضمن عقد: حتی اگر در عقد شرط شود که از هم ارث ببرند، طبق نظر بسیاری از حقوقدانان این شرط باطل است؛ زیرا قوانین ارث جزو قوانین آمره و غیرقابل تغییر هستند. (البته فرزندان همیشه ارث میبرند).
عده در ازدواج موقت
عده مدتی است که زن پس از جدایی نباید ازدواج کند تا وضعیت بارداری او مشخص شود.
زنانی که عادت ماهانه میبینند: دو طهر (دو بار پاک شدن از عادت ماهانه).
زنانی که با وجود اقتضای سن، عادت نمیبینند: ۴۵ روز.
زن باردار: تا زمان وضع حمل.
نکته: اگر بین طرفین نزدیکی واقع نشده باشد، زن عده ندارد.
چگونه ازدواج موقت به پایان میرسد؟
بعد از انقضاء مدتی که تعیین شده نکاح موقت خود به خود از بین می رود و احتیاج به تشریفات قانونی ندارد. در نکاح موقت مرد می تواند مدت باقی مانده را به زن بذل کند. فرضاً عقد ازدواج برای مدت سه ماه بوده در پایان ماه اول، شوهر می تواند به زن بگوید از دو ماه باقی مانده صرف نظر کردم و تو آزاد هستی و دیگر رابطه ای بین ما نیست.
در نکاح دائم مهریه متعلق به زن بوده و اگر شوهر قبل از نزدیکی تمام مدت نکاح را بذل کند باید نصف مهریه را به زن بدهد اما اگر نزدیکی ولو برای یک بار هم صورت گرفته باشد، زن حق مطالبه تمام مهریه را دارد.
بعد از انقضاء مدت یا بذل آن در ازدواج موقت، زن حق ندارد فوراً با مرد دیگری ازدواج کند و باید مدتی صبر کند. مدتی را که زن باید برای ازدواج مجدد صبر کند در نکاح منقطع، دو طهر است یعنی زن باید دو مرتبه عادت ماهانه شده و پاک شود. اگر زنی عادت ماهیانه نداشته باشد عده او در ازدواج موقت چهل و پنج روز است.
اگر زنی یائسه باشد یعنی به علت کبر، سن عادت ماهیانه او قطع شده باشد، عده ندارد و می تواند بلافاصله بعد از جدایی مجدداً ازدواج کند. در صورتی که بین زن و شوهر در نکاح موقت آمیزش جنسی صورت نگرفته باشد، زن عـده ندارد چه یائسه باشد و چه جوان اگر زنی حامله باشد عده او تا وضع حمل است.
بنابراین اگر برای مدت یک ماه مردی با زنی با مهری های معین از قبیل پانصد هزار تومان ازدواج کند و بعد از بیست روز مرد بقیه مدت را به زن بذل کرده و او را رها کند و زن حامله باشد، باید تا مدتی قریب به نه ماه یعنی تا زمان وضع حمل صبر کند و همسر دیگری اختیار نکند و در این مدت نفقه ای هم به او تعلق نمی گیرد.
چون ازدواج موقت برای مدتی معین است و همیشگی نیست لذا فقط ازدواج دائم میتواند مبنای تشکیل خانواده باشد و در اجتماع ایرانی زن صیغه ای» از احترام کمتری برخوردار است.
مشکلات حقوقی رایج در ازدواج موقت و راهحل آنها
بخش زیادی از پروندههایی که به دفاتر وکالت مراجعه میکنند، ناشی از بیتوجهی به جنبههای حقوقی صیغه است. مهمترین مشکلات و راهکار آنها عبارتاند از:
وصول مهریهی پرداختنشده:
اگر مرد مهریهی صیغه را نپردازد، زن میتواند آن را از طریق دادگاه مطالبه کند. اما اثبات آن نیازمند سند یا صیغهنامهی معتبر است؛ به همین دلیل داشتن مدرک کتبی اهمیت زیادی دارد.
اثبات نسب فرزند:
اگر پدر از پذیرش فرزند حاصل از صیغه و گرفتن شناسنامه امتناع کند، مادر میتواند با اثبات رابطهی زوجیت (حتی با صیغهنامهی عادی یا آزمایش) از طریق دادگاه، پدر را ملزم کند.
ریسک صیغهی ثبت نشده:
در مواردی که ثبت الزامی است (بارداری، توافق، شرط ضمن عقد)، عدم ثبت میتواند برای مرد پیامد کیفری داشته باشد و اثبات حقوق را برای زن دشوار کند.
اختلاف بر سر بذل مدت:
گاهی اختلاف پیش میآید که آیا مرد مدت را بخشیده یا نه. ثبت رسمی یا وجود شاهد، از بروز چنین اختلافاتی جلوگیری میکند.
در تمام این موارد، مشورت با وکیل خانواده پیش از انعقاد عقد یا در بدو بروز اختلاف، میتواند از مشکلات بزرگتر جلوگیری کند.
