طبق قانون زوجین نسبت به یکدیگر وظایفی دارند که موظف هستند آن ها را انجام دهند. از جمله این وظایف تمکین کردن است که هم شامل زن و هم شوهر می شود. اما آنچه که در عرف به آن توجه بیشتری شده تمکین زن از شوهر است. در حقوق خانواده نیز، تمکین به معنای اطاعت و پذیرش زن از شوهر در انجام وظایف زناشویی و امور زندگی مشترک است.
تمکین به چه معناست؟
تمکین یعنی اجابت خواسته در زندگی زناشویی، که در حقیقت زوجه در راستای عقد نکاح منعقده و توافقات صورت گرفته، اقدام به تمکین می نمایند.
عدم تمکین چه زمانی اتفاق می افتد؟
عدم تمکین زمانی اتفاق میافتد که زوجه از انجام وظایف زناشویی خود که طبق قانون بر عهدهاش قرار دارد، امتناع کند. این وظایف شامل تمکین عام و تمکین خاص میشود.
چند نوع تمکین وجود دارد؟
تمکین دو نوع هست:
1- تمکین عام :
به معنای پذیرش ریاست شوهر در امور کلی زندگی، سکونت در منزلی که شوهر تعیین کرده (مگر در موارد استثنا) و حسن معاشرت است. تمکین عام تمامی حالات و رفتار و اعمال انجام شده در زندگی مشترک را شامل می شود.
2- تمکین خاص:
مراد از این نوع تمکین، برقراری رابطه زناشویی هست، یعنی زوج بر اساس قانون مکلف هستند که به وظایف زناشویی خودش جامه عمل بپوشونانند.
جالب است بدانید این نوع تمکین در شرایطی میتوانست انجام نشود که زوج از پرداخت حقوق مالی زن مثل مهریه خودداری کند. در این حالت زوجه از اجابت خواسته زوج و تمکین خاص میتواند استنکاف کنه.
مراحل قانونی شکایت عدم تمکین
اگر زوجه بدون دلیل موجه منزل را ترک کند، زوج باید مراحل زیر را طی کند:
- ارسال اظهارنامه: اولین قدم قانونی، ارسال اظهارنامه رسمی برای دعوت به بازگشت است.
- ثبت دادخواست: در صورت عدم بازگشت پس از اظهارنامه، دادخواست الزام به تمکین در دفاتر خدمات قضایی ثبت میشود.
- اثبات مهیا بودن مقدمات: زوج باید ثابت کند که منزل و اثاثیه مناسب در شأن زوجه را فراهم کرده است.
تمکین یک جاده دوطرفه است؛ در حالی که قانون زوجه را به تمکین ملزم میکند، شوهر نیز موظف است محیطی امن و بدون خوف ضرر بدنی، مالی یا شرافتی برای همسر خود فراهم آورد. به نقل از: Stephensons Solicitors
نمونه متن اظهارنامه و دادخواست الزام به تمکین
پیش از ثبت دادخواست، معمولاً بهتر است مرد ابتدا یک اظهارنامهی رسمی برای زن ارسال کند و از او بخواهد به زندگی مشترک بازگردد. این اظهارنامه بعداً بهعنوان مدرک ضمیمهی دادخواست میشود. نمونهی سادهی متن اظهارنامه میتواند چنین باشد:
«همسر گرامی، همانگونه که مستحضرید، اینجانب کلیهی مقدمات و لوازم یک زندگی مشترک متناسب با شأن شما را در منزل واقع در [آدرس] فراهم کردهام. بدینوسیله از جنابعالی دعوت میشود ظرف مدت [مثلاً ده روز] از تاریخ ابلاغ این اظهارنامه، جهت شروع/ادامهی زندگی مشترک به منزل مذکور مراجعه فرمایید. در غیر این صورت، ناگزیر از پیگیری قانونی موضوع خواهم بود.»
در صورت بیتوجهی زن به اظهارنامه، مرد میتواند دادخواست الزام به تمکین را در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت کند. خواستهی دادخواست معمولاً به این صورت نوشته میشود: «صدور حکم مبنی بر الزام خوانده به تمکین (عام و خاص) و بازگشت به زندگی مشترک». در متن دادخواست، فراهم بودن مسکن و اثاث متناسب با شأن زوجه و ارسال اظهارنامهی قبلی ذکر و مدارک آن ضمیمه میشود.
این نمونه صرفاً جنبهی آموزشی دارد. تنظیم دقیق اظهارنامه و دادخواست بسته به شرایط هر پرونده متفاوت است و بهتر است با کمک وکیل انجام شود تا از رد شدن دعوا بهدلیل نقص در متن یا مدارک جلوگیری شود.
دادخواست الزام به تمکین چه زمانی ارائه می شود؟
دادخواست الزام به تمکین زمانی ارائه می شه که زوجه حاضر به ادامه زندگی مشترک نبوده و حالا زوج اقدام به ثبت دادخواست الزام به تمکین، به طرفیت همسر خودش کرده است که پس از ثبت دادخواست از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی، پرونده ابتدا به شعبه بدوی ارجاع می شود و اگر یکی از طرفین نسبت به رای صادره اعتراضی داشته باشند، باید با تنظیم دادخواست تجدیدنظر و لوایح لازم، از طریق دفاتر خدمات قضایی، دادخواست خودش را ثبت کند.
بعد از ارجاع موضوع به یکی از شعب دادگاه تجدیدنظر، در نهایت رای قطعی بابت تمکین و الزام زوجه به این موضوع صادر میشه که دعوا هم جنبه غیرمالی دارد و هزینه دادرسی ناچیزی اخذ میشود.
بیشتر بدانید: تغییرات جدید در قانون بابت توقیف خودرو برای مهریه
الزام به تمکین را در هرزمان میشه ارائه و ثبت کرد، یعنی از زمان ثبت عقد نکاح رسمی به بعد، زوج میتواند این دادخواست را علیه زوجه خودش ثبت و پیگیری کند مگر اینکه همسرش مطالبه مهریه کنه و زوج توانایی پرداخت اون را نداشته باشه که در این حالت بایستی پس از پرداخت مهریه، زوج میتونه الزام زوجه را به تمکین مطالبه کنه.
حق حبس؛ مهمترین دفاع زن در برابر دادخواست تمکین
مهمترین ابزار دفاعی زن در برابر دادخواست الزام به تمکین، «حق حبس» است. بر اساس ماده ۱۰۸۵ قانون مدنی، زن میتواند تا زمانی که مهریهاش بهطور کامل به او پرداخت نشده است، از انجام وظایف زناشویی (تمکین خاص) خودداری کند، مشروط بر اینکه مهریه حال (عندالمطالبه) باشد. در این حالت، اگر مرد دادخواست الزام به تمکین بدهد، قاضی موظف است با پذیرش دفاع حق حبس، دادخواست را رد کند.
دو نکتهی بسیار مهم دربارهی حق حبس وجود دارد که آگاهی از آنها سرنوشت پرونده را تعیین میکند:
- تمکین عام حق حبس را ساقط نمیکند: طبق رأی وحدت رویه شماره ۷۱۸ دیوان عالی کشور، صرف اینکه زن حسن معاشرت داشته یا در منزل مشترک ساکن بوده (تمکین عام)، حق حبس او را از بین نمیبرد. تنها تمکین خاص است که این حق را ساقط میکند.
- تقسیط مهریه حق حبس را از بین نمیبرد: بر اساس نظر مشهور، حتی اگر دادگاه مهریه را تقسیط کند، حق حبس زن تا پرداخت کامل مهریه پابرجاست.
البته برخی قضات معتقدند اگر مهریه عندالاستطاعه باشد (نه عندالمطالبه)، زن حق حبس ندارد؛ به همین دلیل نوع مهریه در عقدنامه اهمیت زیادی دارد.
در چه مواردی دادخواست الزام به تمکین رد میشود؟
دادخواست تمکین همیشه به نتیجه نمیرسد. مهمترین دلایلی که باعث رد شدن دعوای مرد میشوند عبارتاند از:
- عدم تهیهی مسکن مستقل و متناسب با شأن زن و لوازم ضروری زندگی توسط مرد.
- استفادهی زن از حق حبس بهدلیل پرداختنشدن مهریه.
- اثبات اینکه زن در حال حاضر تمکین کرده و در منزل مشترک ساکن است (رفع اثر از دادخواست صوری مرد).
- وجود خطر جانی، مالی یا حیثیتی برای زن در صورت زندگی با مرد؛ بر اساس ماده ۱۱۱۵ قانون مدنی، در این شرایط زن میتواند مسکن جداگانه داشته باشد و همچنان مستحق نفقه باشد.
- بیماری مقاربتی مرد یا هر عذر موجه شرعی و قانونی دیگر.
آثار حقوقی عدم تمکین (ناشزگی)
در صورت صدور حکم قطعی عدم تمکین، آثار زیر متوجه زوجه خواهد بود:
- قطع نفقه: شوهر دیگر الزامی به پرداخت هزینه زندگی ندارد.
- اجازه ازدواج مجدد: زوج میتواند با استناد به این حکم، از دادگاه اجازه ازدواج مجدد بگیرد.
- مشکل در تنصیف اموال: در صورت طلاق، شرط تنصیف دارایی شامل حال زوجه ناشزه نمیشود.
آیا مرد هم میتواند ناشز باشد؟
برخلاف تصور رایج، تمکین یک تکلیف دوطرفه است و فقط مخصوص زن نیست. اگر مرد به وظایف قانونی خود عمل نکند، بهاصطلاح «ناشز» محسوب میشود. مهمترین مصداق نشوز مرد، خودداری از پرداخت نفقه یا تهیهنکردن مسکن متناسب با شأن زن است.
در این حالت، زن میتواند علیه مرد دادخواست الزام به پرداخت نفقه یا تهیهی مسکن مطرح کند و در صورت تداوم نشوز مرد و احراز شرایط عسر و حرج، حتی میتواند درخواست طلاق دهد. بنابراین تمکین صرفاً یک وظیفهی یکطرفه برای زن نیست، بلکه هر دو طرف در قبال یکدیگر مسئولیت دارند.
سوالات متداول
۱. متن اظهارنامه تمکین باید چگونه باشد؟ متن باید محترمانه و شامل دعوت به بازگشت به منزل مشترک باشد و به مهیا بودن امکانات زندگی اشاره کند.
۲. آیا عدم تمکین مجازات زندان دارد؟ خیر، عدم تمکین یک مساله حقوقی است نه کیفری؛ تنها اثر آن قطع نفقه و محرومیت از برخی حقوق مالی است.
۳. در چه مواردی عدم تمکین مجاز است؟ اگر حضور در منزل شوهر باعث خطر جانی، مالی یا ناموسی برای زن باشد، او میتواند از تمکین خودداری کرده و همچنان نفقه دریافت کند.
برای تنظیم دادخواست الزام به تمکین یا دفاع در برابر آن با استناد به حق حبس، از مشاورهی تخصصی دفتر وکیل فیضآبادی استفاده کنید
