وقتی مادری فوت می‌کند، یکی از نخستین پرسش‌های فرزندان این است که «سهم من از ارث مادر چقدر است و آیا دختر و پسر برابر ارث می‌برند؟» در این مقاله بر پایه‌ی قانون مدنی ایران و رویه‌ی جاری دادگاه‌ها، به‌روشنی و با مثال عددی توضیح می‌دهیم که ارث مادر بین فرزندان چگونه تقسیم میشود، سهم همسر مادر چقدر است، در نبود پدر و مادرِ متوفی تکلیف چیست، و آن «قانون جدیدی» که درباره‌ی برابری سهم دختر و پسر شنیده‌اید، در چه وضعیتی قرار دارد. هدف این است که پس از خواندن، بدون نیاز به منبع دیگری تکلیف سهم خود را بدانید. اگر متوفی زن باشد، بحث مهریه زن بعد از فوت شوهر هم مطرح میشود که پیش از تقسیم ارث باید تعیین تکلیف شود.
ارث مادر بین فرزندان چگونه تقسیم میشود؟
طبق ماده ۹۰۷ قانون مدنی، هرگاه متوفی چند فرزند داشته باشد که برخی پسر و برخی دختر باشند، سهم هر پسر دو برابر سهم هر دختر است. این قاعده درباره‌ی ارث مادر هم دقیقاً مانند ارث پدر اجرا میشود و تفاوتی میان اموال مادر و پدر در این نسبت وجود ندارد. البته این تقسیم زمانی اجرا میشود که وراث بر سر آن توافق دیگری نکرده باشند یا مادر وصیت‌نامه‌ای تنظیم نکرده باشد.
برای اینکه محاسبه ساده شود، کافی است سهم‌ها را به این شکل بشمارید: به هر پسر «۲ سهم» و به هر دختر «۱ سهم» اختصاص می‌دهیم، مجموع سهم‌ها را حساب می‌کنیم و ماترک را بر همان عدد تقسیم می‌کنیم.
| ترکیب فرزندان مادر | نحوه‌ی تقسیم |
|---|---|
| تنها یک فرزند (دختر یا پسر) | کل ماترک به همان یک فرزند می‌رسد |
| همه فرزندان دختر باشند | ماترک به‌طور مساوی میان آن‌ها تقسیم میشود |
| همه فرزندان پسر باشند | ماترک به‌طور مساوی میان آن‌ها تقسیم میشود |
| هم دختر و هم پسر | سهم هر پسر دو برابر سهم هر دختر (ماده ۹۰۷) |
اگر پدر (همسر مادر) در قید حیات باشد، سهم او چقدر است؟
اگر مادر هنگام فوت همسر دائم داشته باشد، ابتدا سهم شوهر از ماترک جدا میشود و باقی‌مانده میان فرزندان تقسیم می‌گردد. طبق قانون مدنی، سهم شوهر از اموال همسرِ فوت‌شده به این صورت است:
- اگر مادر فرزند داشته باشد: شوهر یک‌چهارم ماترک را می‌برد و سه‌چهارم باقی‌مانده میان فرزندان تقسیم میشود.
- اگر مادر فرزندی نداشته باشد: شوهر یک‌دوم ماترک را می‌برد.
علاوه بر شوهر، اگر پدر و مادرِ متوفی (یعنی پدربزرگ و مادربزرگِ فرزندان) نیز زنده باشند، هر یک از آن‌ها در صورت وجود فرزند، یک‌ششم ماترک را می‌برند و بقیه پس از کسر این سهم‌ها میان فرزندان تقسیم میشود. به همین دلیل پیش از هر محاسبه‌ای باید مشخص شود چه کسانی در زمان فوت مادر در قید حیات بوده‌اند.
قانون جدید ارث مادر به فرزندان؛ واقعیت یا شایعه؟
در سال‌های اخیر بحث «برابر شدن سهم دختر و پسر» بارها در فضای رسانه‌ای و مجلس مطرح شده و همین باعث شده بسیاری تصور کنند قانون ارث تغییر کرده است. برای اینکه دچار اشتباه نشوید، وضعیت را روشن می‌کنیم:
- در مقاطعی طرح‌هایی با هدف برابری سهم دختر و پسر در مجلس شورای اسلامی مطرح شده است، اما مطرح‌شدن یا حتی تصویب کلیات یک طرح، به‌معنای لازم‌الاجرا شدن آن نیست.
- تا زمانی که اصلاح مواد قانون مدنی به‌صورت رسمی و قطعی ابلاغ و اجرا نشود، ملاک عمل دادگاه‌ها همان قاعده‌ی پسر دو برابر دختر است.
- بنابراین اگر جایی خواندید «در سال ۱۴۰۳ یا ۱۴۰۴ سهم دختر و پسر از مادر برابر شد»، این ادعا با رویه‌ی جاری دادگاه‌ها مطابقت ندارد و باید با احتیاط به آن نگاه کرد.
نکته‌ی مهم این است که حتی با وجود قاعده‌ی فعلی، مادر در زمان حیات و وراث پس از فوت، ابزارهای قانونی برای رسیدن به تقسیم دلخواه در اختیار دارند؛ موضوعی که در بخش بعد توضیح می‌دهیم.
اگر مادر بخواهد سهم دختر و پسر برابر باشد، چه راهی دارد؟
اگرچه قاعده‌ی قانونی «پسر دو برابر دختر» است، اما این به‌معنای بن‌بست نیست. چند مسیر قانونی وجود دارد که با آن‌ها می‌توان به تقسیم دلخواه (از جمله تقسیم برابر) رسید:
- وصیت: مادر می‌تواند تا یک‌سوم اموال خود را به هر شکلی که بخواهد وصیت کند و از همین ظرفیت برای متعادل‌کردن سهم فرزندان استفاده کند. وصیت بیش از یک‌سوم، تنها با اجازه‌ی وراث معتبر است.
- هبه و صلح در زمان حیات: مادر می‌تواند در زمان حیات بخشی از اموالش را از طریق عقد هبه یا صلح به فرزندان منتقل کند و عملاً تقسیم را به‌دلخواه انجام دهد.
- توافق وراث پس از فوت: پس از صدور گواهی انحصار وراثت، همه‌ی وراث می‌توانند با رضایت، ماترک را به هر نسبتی که بخواهند (حتی برابر) میان خود تقسیم کنند. این توافق کاملاً معتبر است.
مراحل قانونی تقسیم ارث مادر
برای اینکه فرزندان بتوانند به‌طور قانونی اموال مادر را تقسیم کنند، طی این مراحل ضروری است:
- اخذ گواهی فوت: نخستین گام، دریافت گواهی رسمی فوت از مراجع ذی‌صلاح است.
- شناسایی و استعلام اموال: تمام دارایی‌های مادر شامل حساب‌های بانکی، املاک، خودرو و سهام باید شناسایی شود.
- درخواست گواهی انحصار وراثت: این گواهی از شورای حل اختلاف گرفته میشود و تعداد وراث و سهم هر یک در آن مشخص می‌گردد.
- پرداخت مالیات بر ارث: پیش از انتقال قطعی اموال، وراث باید مالیات بر ارث را بپردازند؛ نرخ آن بسته به نوع دارایی متفاوت است.
- تقسیم یا تنظیم تقسیم‌نامه: در پایان، اموال طبق سهم قانونی یا توافق وراث تقسیم میشود.
اگر میان وراث بر سر تقسیم اختلاف پیش بیاید، ممکن است کار به شکایت برای گرفتن ارث بکشد.
تقسیم ارث مادرتان ابهام دارد؟
پیش از تنظیم هر توافق یا تقسیم‌نامه، سهم دقیق خود را با وکیل بررسی کنید تا حقی از شما ضایع نشود.
سوالات متداول
۱. اگر مادر فقط یک دختر داشته باشد، آیا کل ارث به او می‌رسد؟
اگر تنها وارث مادر یک دختر باشد و پدر و مادرِ متوفی و همسری در قید حیات نباشند، کل ماترک به آن دختر می‌رسد. اما اگر پدر یا مادرِ متوفی زنده باشند، ابتدا سهم آن‌ها (هر یک یک‌ششم) کسر میشود.
۲. سهم فرزندان از طلا و جواهرات مادر چگونه محاسبه میشود؟
طلا و جواهرات هم جزو ماترک محسوب می‌شوند و طبق همان قاعده (پسر دو برابر دختر) یا با توافق وراث تقسیم می‌شوند؛ مبنای تقسیم، ارزش روز آن‌هاست.
۳. اگر یکی از فرزندان پیش از مادر فوت کرده باشد، سهم او به چه کسی می‌رسد؟
سهم آن فرزند به فرزندان او (نوه‌های مادر) می‌رسد و نوه‌ها سهم والد فوت‌شده‌ی خود را میان خود تقسیم می‌کنند؛ در این تقسیم نیز پسر دو برابر دختر می‌برد.
۴. آیا مادر می‌تواند تمام اموالش را فقط به یک فرزند بدهد؟
از طریق وصیت، تنها تا یک‌سوم اموال ممکن است؛ برای بیش از آن نیاز به رضایت سایر وراث است. اما مادر می‌تواند در زمان حیات با هبه یا صلح، اموالش را به‌دلخواه منتقل کند.
۵. تفاوت ارث مادر با ارث پدر در چیست؟
از نظر نسبت سهم فرزندان تفاوتی نیست و در هر دو، پسر دو برابر دختر می‌برد. تفاوت اصلی در سهم همسر است؛ سهم شوهر از ارث زن یک‌چهارم (با وجود فرزند) و سهم زن از ارث شوهر یک‌هشتم است.
