مهریه مالی است که به واسطه عقد به ملکیت زن در میآید و از لحظه عقد به بعد هر زمان که بخواهد می‌تواند آن را از همسر خود مطالبه کند. مهریه تقسیم‌بندی‌های متعددی دارد؛ در صورتی که نحوه پرداخت مهریه بر اساس توانایی مالی تعیین شود، مهریه به دو نوع مهریه عندالمطالبه و عندالاستطاعه تقسیم میشود.
در این مطلب قصد داریم مهریه عندالاستطاعه را توضیح دهیم. برای کسب اطلاعات دقیق تا پایان این مطلب همراه ما باشید.
عندالاستطاعه یعنی چی؟
عبارت «عِندَالاِستِطاعِه» یک اصطلاح حقوقی و فقهی است که به زبان ساده یعنی: «به شرطی که توانایی مالی داشته باشد.»
منظور از مهریه عندالاستطاعه چیست؟
مهریه عندالاستطاعه یکی از انواع مهریه است که پرداخت آن به زن فقط در صورت اثبات توان مالی مرد اجباری است. در مهریه عند الامطالبه که زن هر زمان بخواهد می‌تواند مهریه را از مرد بگیرد، امکان قسط بندی و امکان جلب مرد فراهم است، اما در مهریه به صورت عندالاستطاعه فقط با اثبات تمکن مالی و داشتن توان مالی کافی، مهریه قابل وصول است.
شرایط قانونی دریافت مهریه به صورت عندالاستطاعه
قانونگذار برای نحوه دریافت و پرداخت مهریه عندالاستطاعه قوانین و مقرراتی را تعیین کرده تا پرونده‌های مهریه با مشکل مواجه نشود. یکی از چالش‌های جدی که بین زن و شوهر برای مهریه پیش میآید این است که مرد ادعا کند توان پرداخت مهریه را ندارد ،اما زن ادعایی غیر از این داشته باشد و بخواهد مهریه را مطالبه کند.
بنابراین یکی از شرایط مطالبه مهریه عندالاستطاعه در مواردی که مرد ادعای تمکن مالی ناکافی دارد، این است که زن اثبات کند، مرد توانایی مالی پرداخت مهریه را دارد. البته اموالی که زن برای اثبات تمکن مالی مرد به دادگاه ارائه می‌کند باید غیر از مستثنیات دین در مهریه باشد.
بنابراین زن برای مطالبه مهریه باید به دفتری که ازدواج در آن ثبت شده مراجعه کند و لیست اموال مرد را تنظیم نماید. در مرحله بعد زن باید از سر دفتر بخواهد حکم اجرائیه مهریه را صادر کند.
حکم اجرائیه مهریه باید به دایره اجرای ثبت ارسال شود تا ابلاغیه برای مرد صادر و ارسال شود. پس درخواست مهریه به صورت عندالاستطاعه ابتدا باید از طریق اداره ثبت انجام شود، سپس سایر اقدامات در دادگاه خانواده پیگیری شود.
حق حبس در مهریه عندالاستطاعه
حق حبس یکی از ابزارهای قانونی زن برای گرفتن مهریه است. به‌طور کلی، زن می‌تواند تا زمان دریافت مهریه از تمکین (زندگی مشترک) خودداری کند. اما آیا این حق در مهریه عندالاستطاعه هم وجود دارد؟
در مهریه عندالاستطاعه، حق حبس زن عملاً از بین می‌رود. دلیل این است که پرداخت مهریه از ابتدا مشروط به توانایی مالی مرد بوده و مطالبه‌ی فوری آن امکان‌پذیر نیست. بنابراین زن نمی‌تواند به بهانه عدم پرداخت مهریه عندالاستطاعه، از تمکین خودداری کند.
آیا حکم جلب برای مهریه عندالاستطاعه صادر میشود؟
خیر. برخلاف مهریه عندالمطالبه که عدم پرداخت آن می‌تواند منجر به صدور حکم جلب شود، در مهریه عندالاستطاعه صدور حکم جلب منتفی است. در این نوع مهریه، عدم پرداخت به معنای ناتوانی مالی تلقی میشود نه سرپیچی از قانون. به همین دلیل نه حکم جلب صادر میشود و نه امکان بازداشت مرد وجود دارد.
اگر زن بتواند در دادگاه اثبات کند که مرد اموالی غیر از مستثنیات دین دارد، دادگاه حکم به پرداخت مهریه صادر می‌کند. اما حتی در این حالت هم حکم جلب صادر نمی‌شود و وصول مهریه فقط از طریق توقیف اموال انجام میشود.
مستثنیات دین در مهریه عندالاستطاعه چیست؟
وقتی زن می‌خواهد اموال مرد را برای وصول مهریه معرفی کند، باید بداند که برخی اموال از توقیف معاف هستند و به آن‌ها مستثنیات دین گفته میشود. اگر تنها دارایی مرد شامل اقلام زیر باشد، زن عملاً نمی‌تواند مهریه را وصول کند:
- منزل مسکونی در شأن (فقط یک واحد)
- لوازم ضروری زندگی (مبلمان، یخچال، اجاق و…)
- ابزار کار و وسیله‌ی امرار معاش
- لباس و اشیای شخصی ضروری
- تلفن همراه (یک عدد)
نکته‌ی مهم: در مهریه عندالاستطاعه، اثبات تمکن مالی مرد بر عهده‌ی زن است. یعنی زن باید مال غیر از مستثنیات دین را به دادگاه معرفی کند. این تفاوت اساسی با مهریه عندالمطالبه است که در آن مرد باید اعسار (نداشتن مال) خودش را ثابت کند.
تکلیف مهریه عندالاستطاعه در طلاق
بسیاری تصور می‌کنند اگر مهریه عندالاستطاعه باشد، در زمان طلاق باطل میشود. این یک باور غلط است.
حق مالی پابرجاست: عندالاستطاعه بودن باعث سقوط حق زن نمی‌شود. در زمان طلاق، دادگاه میزان دارایی مرد را بررسی می‌کند.
اگر مرد مالی داشته باشد: دادگاه از محل آن اموال (به جز مستثنیات دین مثل منزل مسکونی در شأن)، مهریه را وصول می‌کند.
اگر مرد مالی نداشته باشد: طلاق انجام میشود، اما دین (بدهی) مهریه بر ذمه مرد باقی می‌ماند. یعنی اگر در آینده مرد ارثی ببرد یا مالی به دست آورد، زن می‌تواند آن را توقیف کند. با این حال، در این نوع مهریه، دادگاه معمولاً حکم به قسط‌بندی سنگین نمی‌دهد مگر اینکه استطاعت حداقلی احراز شود.
تکلیف مهریه عندالاستطاعه در طلاق از طرف زوج (مرد):
وقتی مرد تقاضای طلاق می‌دهد، دادگاه قبل از صدور گواهی عدم امکان سازش، تکلیف حقوق مالی زن (مهریه، نفقه، اجرت‌المثل) را مشخص می‌کند. اگر مهریه عندالاستطاعه باشد:
- دادگاه وضعیت مالی مرد را بررسی می‌کند و استعلام اموال انجام می‌دهد.
- اگر مرد دارایی غیر از مستثنیات دین داشته باشد، حکم به پرداخت مهریه (یکجا یا اقساطی) صادر میشود.
- اگر مرد هیچ مالی نداشته باشد، طلاق ثبت میشود ولی مهریه به‌عنوان بدهی بر ذمه‌ی مرد باقی می‌ماند.
تکلیف مهریه عندالاستطاعه در طلاق از طرف زن:
اگر زن تقاضای طلاق کند (بر اساس شروط ضمن عقد یا وکالت در طلاق)، وضعیت مهریه پیچیده‌تر میشود:
- طلاق توافقی: زوجین خودشان درباره‌ی میزان و نحوه‌ی پرداخت مهریه توافق می‌کنند. ممکن است زن بخشی از مهریه را ببخشد.
- طلاق خلع: زن باید مالی (معمولاً بخشی یا تمام مهریه) را بذل کند تا طلاق صورت بگیرد.
- طلاق به درخواست زن (بر اساس شروط): زن باید ابتدا تخلف مرد را اثبات کند. در این حالت مهریه بر ذمه مرد باقی می‌ماند و زن می‌تواند جداگانه آن را مطالبه کند — البته باز هم اثبات استطاعت مرد لازم است.
قانون جدید مهریه عندالاستطاعه
در سال‌های اخیر قانونگذار تغییراتی در مقررات مربوط به مهریه اعمال کرده که بر مهریه عندالاستطاعه هم تأثیر مستقیم دارد. مهم‌ترین تغییر مربوط به محدودیت ۱۴ سکه‌ای است: طبق قانون جدید، تا ۱۴ سکه بهار آزادی امکان زندانی کردن مرد (در مهریه عندالمطالبه) وجود دارد، ولی برای مبلغ بالاتر از ۱۴ سکه، توانایی مالی مرد باید اثبات شود.
این قانون عملاً فاصله‌ی بین مهریه عندالمطالبه و عندالاستطاعه را کمتر کرده است؛ چون حتی در مهریه عندالمطالبه هم برای مبالغ بالای ۱۴ سکه، زن باید اموال مرد را معرفی کند — دقیقاً مشابه مهریه عندالاستطاعه.
سکه عندالاستطاعه چیست؟
وقتی مهریه به‌صورت سکه بهار آزادی و با شرط عندالاستطاعه تعیین شده باشد، ارزش مهریه خودبه‌خود با قیمت روز سکه محاسبه میشود. در این حالت مهریه نه ثابت می‌ماند و نه نیاز به تبدیل نرخ دارد. تفاوت فقط در نحوه وصول است: زن باید اثبات کند مرد توانایی مالی معادل همان تعداد سکه به نرخ روز را دارد.
اگر مهریه به تومان تعیین شده باشد، زن می‌تواند بر اساس شاخص بانک مرکزی درخواست محاسبه به نرخ روز بدهد. این قاعده هم برای مهریه عندالاستطاعه و هم عندالمطالبه یکسان است.
مزایا و معایب مهریه عندالاستطاعه
برای اینکه بتوانید با ویژگی‌های انواع مهریه بر اساس نحوه پرداخت آشنا شوید، باید مزایا و معایب هر کدام از آن‌ها را بدانید. مزایا و معایب مهریه عندالاستطاعه شامل موارد زیر است.
مزیت مهریه به شرط توان مالی مرد این است که مرد برای پرداخت مهریه در اجبار قرار نمی‌گیرد و فقط در صورتی که توان مالی داشته باشد آن را پرداخت می‌کند. بنابراین در صورتی که میزان مهریه زیاد باشد و در حد تمکن مالی مرد نباشد، اجبار قانونی برای پرداخت آن ندارد و امکان گرفتن حکم جلب او فراهم نیست.
اما عیب این نوع از مهریه برای زنان این است که در صورت نداشتن استطاعت مالی مرد، نمی‌توانند از حق خود استفاده کنند و مهریه را مطالبه نمایند. همان‌طور که پیش از این هم گفتیم امکان تقسیط در این نوع از مهریه وجود ندارد. زیرا پیش شرط گرفتن مهریه، توان مالی مرد است و وقتی مرد توان مالی کافی برای پرداخت مهریه ندارد، صحبت کردن از قسط بندی مهریه عاقلانه نیست.
آیا مهریه‌ی شما عندالاستطاعه است و نگران وصول آن هستید؟ با وکیل متخصص خانواده مشورت کنید
آیا مهریه زن که به صورت عندالاستطاعه بوده است پس از فوت مرد قابل دریافت است؟
یکی از سوالات متداول درباره مطالبه مهریه عندالاستطاعه این است که امکان مطالبه مهریه بعد از فوت مرد وجود دارد یا اینکه زن حتما باید در طول دوران حیات مرد، مهریه را مطالبه کند.
بهتر است بدانید بین این نوع مهریه و مهریه عندالامطالبه بعد از فوت مرد، هیچ تفاوتی وجود ندارد. همان‌طور که زن بعد از فوت همسرش می‌تواند مهریه عندالامطالبه را از اموال متوفی بگیرد، می‌تواند مهریه عندالاستطاعه را هم بگیرد.
در چه شرایطی زن مستحق دریافت مهریه نیست؟
مطابق قوانین دین اسلام پرداخت مهریه به زن الزامی است. اما با اینکه مهریه از حقوق مالی زنان است و بلافاصله بعد از عقد می‌توانند آن را مطالبه کنند، در برخی از شرایط خاص مهریه به زن تعلق نمی‌گیرد.
در موارد زیر مهریه به زن تعلق نمی‌گیرد.
باطل بودن عقد و عدم وقوع نزدیکی
مطابق ماده 1098 قانون مدنی، وقتی عقد نکاح دائم یا موقت باطل باشد و بین زن و مرد نزدیکی اتفاق نیفتاده باشد، زن حق مطالبه مهریه ندارد. حتی در صورتی که زن مهریه گرفته باشد، مرد می‌تواند درخواست استرداد مهریه نماید. البته اگر زن و مرد از باطل بودن عقد اطلاع نداشته باشند و نزدیکی اتفاق افتاده باشد، زن می‌تواند مهرالمثل را دریافت کند.
فوت یکی از زوجین
یکی دیگر از مواردی که باعث میشود مهریه به زن تعلق نگیرد، فوت یکی از زوجین است مطابق ماده 1088 قانون در صورتی که یکی از زوجین قبل ار مشخص شدن مهریه و قبل از وقوع نزدیکی بمیرد، زن نمی‌تواند مهریه دریافت کند. البته اگر قبل از فوت یکی از زوجین، نزدیکی بین آن‌ها اتفاق بیفتد، زن می‌تواند مهرالمثل دریافت کند.
طلاق بدون برقراری رابطه جنسی
مطابق ماده 1101 قانون مدنی، در صورتی که نکاح بین زن و مرد فسخ شود یا طلاق بگیرند، اما رابطه جنسی بین آن‌ها برقرار نشده باشد؛ زن نمی‌تواند مهریه مطالبه کند. مگر اینکه مرد از انجام رابطه جنسی ناتوان باشد و زن بخواهد نکاح را فسخ کند. در این صورت زن می‌تواند نصف مهریه را مطالبه کند.
فرق مهریه عندالمطالبه و عندالاستطاعه
تفاوت اصلی این دو در زمان اجرا و نحوه اثبات توانایی مالی است.
مهریه عندالمطالبه: به محض امضای عقدنامه، زن مالک تمام مهریه است و هر زمان که اراده کند (حتی بدون طلاق) می‌تواند آن را مطالبه کند. در این حالت، اصل بر این است که مرد توانایی پرداخت دارد. اگر مرد ادعای بی‌پولی کند، اوست که باید در دادگاه «اعسار مهریه» خود را ثابت کند تا مهریه قسط‌بندی شود.
مهریه عندالاستطاعه: پرداخت مهریه مشروط به «توانستن» مرد است. در اینجا ورق برمی‌گردد؛ یعنی زن باید به دادگاه ثابت کند که مرد اموال یا دارایی خاصی دارد. تا زمانی که تمکن مالی مرد ثابت نشود، فشار قانونی برای پرداخت فوری وجود ندارد
| معیار مقایسه | مهریه عندالمطالبه | مهریه عندالاستطاعه |
|---|---|---|
| زمان مطالبه | هر زمان که زن بخواهد | فقط در صورت اثبات تمکن مالی مرد |
| بار اثبات | مرد باید اعسار خود را ثابت کند | زن باید تمکن مالی مرد را ثابت کند |
| حکم جلب | تا ۱۴ سکه امکان‌پذیر | امکان‌پذیر نیست |
| حق حبس | زن می‌تواند تا دریافت مهریه از تمکین خودداری کند | حق حبس عملاً وجود ندارد |
| قسط‌بندی | دادگاه می‌تواند مهریه را قسط‌بندی کند | قسط‌بندی فقط در صورت احراز حداقل استطاعت |
| بعد از فوت شوهر | از ماترک قابل وصول | از ماترک قابل وصول (بدون نیاز به اثبات استطاعت) |
| تبدیل به نوع دیگر | با توافق هر دو طرف ممکن | با توافق هر دو طرف ممکن |
آیا مهریه را می‌توان از عندالاستطاعه به عندالمطالبه تغییر داد؟
بله، تغییر نوع مهریه از عندالاستطاعه به عندالمطالبه امکان‌پذیر است، اما منوط به رضایت و توافق هر دو طرف (زن و مرد) است. برای این کار باید مراحل زیر طی شود:
- مراجعه‌ی زن و مرد به دفتر ازدواجی که عقد در آن ثبت شده است.
- درخواست کتبی تغییر نوع مهریه از عندالاستطاعه به عندالمطالبه.
- تنظیم صورت‌جلسه‌ی اصلاح سند ازدواج و امضای هر دو طرف.
- ثبت تغییرات در سند رسمی ازدواج.
هشدار: اگر مرد با تغییر نوع مهریه موافقت نکند، زن نمی‌تواند به‌صورت یک‌طرفه این تغییر را اعمال کند. همچنین عکس این فرآیند (تغییر از عندالمطالبه به عندالاستطاعه) هم ممکن است و معمولاً به درخواست مرد صورت می‌گیرد. بهتر است پیش از هر اقدامی با یک وکیل خانواده مشورت کنید.
آیا مهریه عندالاستطاعه زندان دارد؟
پاسخ کوتاه: خیر، عملاً زندان ندارد.
طبق قانون حمایت خانواده و رویه‌های قضایی فعلی:
در مهریه عندالمطالبه، اگر مرد معسر (تنگدست) شناخته نشود و از پرداخت اقساط خودداری کند، حکم جلب صادر میشود.
اما در مهریه عندالاستطاعه، چون از ابتدا پذیرفته شده که پرداخت منوط به «توانایی» است، عدم پرداخت به معنای سرپیچی از قانون نیست، بلکه به معنای «عدم استطاعت» است.
نکته حقوقی: قانونگذار در سال‌های اخیر تلاش کرده است تا حد امکان از زندانی کردن افراد برای بدهی‌های مالی غیرعمد (مثل مهریه) جلوگیری کند، و در مورد عندالاستطاعه، این موضوع تقریباً به صفر رسیده است.
سوالات متداول
۱. اگر مرد اموالش را قبل از طلاق به نام دیگری بزند، تکلیف مهریه عندالاستطاعه چیست؟
اگر زن بتواند ثابت کند که انتقال اموال صوری و با هدف فرار از پرداخت مهریه بوده، می‌تواند دادخواست ابطال معامله‌ی صوری بدهد. دادگاه در صورت احراز صوری بودن انتقال، معامله را باطل می‌کند و مال را به نام مرد برمی‌گرداند تا قابل توقیف باشد.
۲. آیا حقوق و درآمد ماهانه‌ی مرد برای وصول مهریه عندالاستطاعه قابل توقیف است؟
بله. طبق قانون، تا یک‌چهارم حقوق ماهانه‌ی مرد (در صورتی که متأهل باشد) و تا یک‌سوم (در صورتی که مجرد باشد) قابل توقیف است. حقوق و درآمد ثابت جزو مستثنیات دین نیست و دادگاه می‌تواند حکم به کسر ماهانه از آن بدهد.
۳. آیا مهریه عندالاستطاعه شامل نرخ‌گذاری روز (محاسبه به نرخ روز) میشود؟
اگر مهریه به سکه‌ی بهار آزادی تعیین شده باشد، ارزش آن خودبه‌خود با نرخ روز سکه محاسبه میشود و نیازی به تبدیل نرخ نیست. اما اگر مهریه به وجه رایج (مثلاً تومان) تعیین شده باشد، زن می‌تواند بر اساس شاخص بانک مرکزی درخواست محاسبه به نرخ روز بدهد. این قاعده هم برای عندالاستطاعه و هم برای عندالمطالبه یکسان است.
۴. اگر زن خودش شاغل باشد و درآمد بالایی داشته باشد، آیا تأثیری در وصول مهریه عندالاستطاعه دارد؟
خیر. مهریه حق قانونی زن است و درآمد یا وضعیت مالی زن هیچ تأثیری در حق او برای مطالبه‌ی مهریه ندارد. حتی اگر زن از شوهرش ثروتمندتر باشد، باز هم می‌تواند با اثبات تمکن مالی مرد، مهریه‌ی عندالاستطاعه را مطالبه کند.
۵. آیا وراث زن می‌توانند بعد از فوت زن، مهریه‌ی عندالاستطاعه‌ی او را از شوهر مطالبه کنند؟
بله. مهریه دین مرد و مال زن است. اگر زن قبل از دریافت مهریه فوت کند، مهریه بخشی از ماترک (اموال به‌جامانده) زن محسوب میشود و وراث قانونی او (فرزندان، پدر و مادر) می‌توانند آن را از شوهر مطالبه کنند — به شرط اثبات تمکن مالی او.
۶. آیا مهریه عندالاستطاعه از طریق دفتر ازدواج (اجرای ثبت) قابل وصول است؟
بله، اما روند آن متفاوت است. زن باید ابتدا به دفتر ازدواج مراجعه کند و لیست اموال مرد را ارائه دهد. سردفتر حکم اجرائیه صادر می‌کند و پرونده به دایره اجرای ثبت ارسال میشود. اگر مرد ظرف ۱۰ روز اعتراض نکند یا اعتراضش رد شود، اموال معرفی‌شده توقیف میشود. این مسیر سریع‌تر از طرح دعوا در دادگاه خانواده است ولی فقط وقتی کار می‌کند که زن از قبل مال مشخصی برای معرفی داشته باشد.
۷. اگر مرد اموالش را به نام دیگری زده باشد، آیا زن می‌تواند مهریه عندالاستطاعه را بگیرد؟
اگر انتقال اموال صوری و با هدف فرار از پرداخت مهریه بوده باشد، زن می‌تواند دادخواست ابطال معامله صوری بدهد. دادگاه در صورت احراز صوری بودن، معامله را باطل و مال را به نام مرد برمی‌گرداند تا قابل توقیف باشد. اثبات صوری بودن معامله بر عهده زن است و معمولاً به شهادت شهود یا قرائن قوی نیاز دارد.
۸. آیا انتخاب مهریه عندالاستطاعه به ضرر زن است؟
لزوماً نه، ولی محدودیت‌هایی دارد. بزرگ‌ترین ضرر این است که بار اثبات تمکن مالی مرد بر عهده زن می‌افتد و اگر مرد اموالش را مخفی کرده باشد، وصول مهریه بسیار دشوار میشود. همچنین حق حبس و حکم جلب وجود ندارد. در مقابل، مزیت آن برای حفظ رابطه زناشویی این است که فشار مالی ناگهانی بر مرد وارد نمی‌شود. بهتر است قبل از انتخاب نوع مهریه، حتماً با وکیل خانواده مشورت کنید.
۹. آیا مهریه عندالاستطاعه در عقد موقت (صیغه) هم اعمال میشود؟
بله. قید عندالاستطاعه هم در عقد دائم و هم در عقد موقت قابل درج است و شرایط مطالبه و وصول آن تفاوتی ندارد. تنها نکته این است که اگر عقد موقت ثبت رسمی نشده باشد، مطالبه از طریق اجرای ثبت امکان‌پذیر نیست و باید مستقیماً از دادگاه اقدام شود.
