بر اساس قانون، زن و مرد در زندگی زناشویی، حق و حقوقی دارند که در صورت رسیدن به مرحله طلاق، تمامی آنها لازم به اجرا هستند. قوانین به صورت بندها و تبصرههای مختلفی با توجه به شرایط زوجین، نگارش شده و به رسمیت شناخته میشوند.
در این مطلب قصد داریم به شرح حق و حقوق زن در طلاق از طرف مرد اشاره داشته باشیم که خود به دو بخش حقوق مالی و غیر مالی، دستهبندی میشوند.
در طلاق چه چیزهایی به زن تعلق میگیرد؟
اگر در آستانه طلاق هستید یا همسرتان دادخواست طلاق داده، احتمالاً اولین سوالتان همین است. پاسخ کوتاه این است که حقوق زن در طلاق به دو دسته تقسیم میشود: حقوق مالی و حقوق غیرمالی.
| حق | شرط تعلق |
|---|---|
| مهریه | در هر شرایطی محفوظ است، حتی در صورت عدم تمکین یا ترک منزل |
| نفقه معوقه و ایام عده | مشروط به ناشزه نبودن زن |
| اجرتالمثل ایام زوجیت | با اثبات انجام کار خارج از وظایف و نداشتن قصد تبرع |
| نحله | تنها وقتی طلاق به درخواست مرد و بدون تقصیر زن باشد |
| تنصیف دارایی | تنها اگر این شرط در عقدنامه امضا شده و طلاق به درخواست مرد باشد |
| حضانت فرزند | تا هفت سالگی با مادر است (ماده ۱۱۶۹ قانون مدنی) |
نکته مهم این است که همه این حقوق در هر شرایطی تعلق نمیگیرند. برخی مانند مهریه در هر حالتی محفوظاند و برخی دیگر مانند نحله یا تنصیف، شرایط مشخصی دارند. در ادامه هر کدام را جداگانه بررسی میکنیم.
میخواهید بدانید در پرونده شما کدامیک از این حقوق قابل مطالبه است؟
حقوق زن در طلاق از طرف مرد
حق و حقوق زن در طلاق از طرف مرد چیست؟ در طلاق چه چیزهایی به زن تعلق میگیرد؟ زن و شوهر بر اساس نظر و سلیقه شخصی، میتوانند حق و حقوق متفاوتی را برای ازدواج خود، تعیین کنند. بر اساس این حقوق، پس از طلاق، زوج باید تمام حقوق زوجه را با توجه به شروط ضمن عقد، پرداخت یا اجرا کند. با این حال حقوق قانونی مشخصی نیز وجود دارند که بعد از طلاق، شامل حال زوجه میشوند. حق و حقوق زن در طلاق عبارتند از:
حق مهریه:
یکی از شاخصترین حقوق زنان پس از طلاق، پرداخت مهریه توسط زوج است. البته باید توجه داشته باشید که زوجه در زندگی زناشویی نیز امکان احقاق این حق را دارد. در صورتی که مرد، توانایی پرداخت کل مهریه را داشته باشد، حق زوجه به طور کامل پرداخت میشود. در غیر این صورت، قانون پرداخت مهریه را قسطبندی کرده و زوج موظف به پرداخت ماهانه یا سالانه مهریه، خواهد بود.
شرایط و نحوه پرداخت مهریه توسط دادگاه انجام میشود. در پرداخت این حق، شروطی نیز وجود دارد که قانون آنها را وضع کرده است. به عنوان مثال، وضعیت باکرگی زن در پرداخت مهریه، تاثیرگذار خواهد بود.
به غیر از مهریه چه چیزی به زن تعلق میگیرد؟ در ادامه خواهیم گفت.
پرداخت نفقه:
یکی دیگر از حقوق مالی زوجه هنگام طلاق، پرداخت نفقه توسط مرد است. نفقه شامل هزینههای مربوط به مواد خوراکی، لباس، مسکن، وسایل خانه، …درمان و… میشود که زوج ملزم به پرداخت آن خواهد بود. مبلغ نفقه با توجه به وضعیت زندگی زناشویی، موقعیت اجتماعی و خانوادگی زن و همچنین میزان تمکن مالی زوج، توسط دادگاه، مشخص میشود.
در این بخش نیز تبصرههایی وجود دارد. در صورتی که زن در زندگی، همسر خود را تمکین کرده و به تعهدات خود پایبند باشد، صد در صد، نفقه به او تعلق خواهد گرفت. در غیر این صورت، هر گونه مشکلی مانند عدم تمکین، این حق مالی را از زنان سلب میکند.
حق نحله:
این حق زمانی به زوجه تعلق میگیرد که زوج بدون وجود مشکل در زندگی زناشویی، درخواست طلاق بدهد. از آنجا که مرد حق اقدام برای طلاق بدون موافقت زوجه را دارد، حق نحله به عنوان یکی از حقوق مالی زنان به آنها پرداخت میشود. نحوه پرداخت حق نحله با توافق طرفین و نظر دادگاه، مشخص میشود. توجه داشته باشید که پرداخت این حق در صورت عدم توانایی مالی مرد، اجباری نخواهد بود. اجرای حق نحله تنها در زمانی امکانپذیر میشود که درخواست طلاق از طرف زوج باشد.
حق مطالبه نصف دارایی (تنصیف):
برخی از زوجین، هنگام ازدواج، اموال و داراییهای مشترکی داشته و شرط تقسیم دارایی را در عقدنامه ذکر میکنند. بر این اساس، در صورت اجرای امر طلاق، بخشی از این اموال با توجه به شروط ضمن عقد به زن واگذار میشود. که این موضوع به عنوان شرط در عقدنامه نکاح قید می شود.
نکتهای که در این مورد باید به آن توجه داشته باشید، اجرای این شرط هنگام طلاق است. به این معنا که امکان تقسیم اموال در زندگی زناشویی، وجود ندارد. همچنین تمامی مدارک و مستندات مربوط به شرط نصف دارایی نیز باید به صورت کتبی، تحویل دادگاه شود.
اجرای شرط نصف دارایی حتما باید توسط زوجه از مرد، مطالبه شود. در غیر این صورت، دادگاه و قانون دخالتی در این امر نخواهند داشت. همچنین اگر زوج از درخواست طلاق، منصرف شود نیز حقی به زن تعلق نمیگیرد.
اجرای حق نصف دارایی یا شرط تنصیف، تنها زمانی امکانپذیر خواهد شد که زوج درخواست طلاق داده باشد. تا نصف اموالی که در طول زندگی مشترک به دست آمده، قابلیت واگذاری به زن را دارد و تعیین درصد دقیق با نظر دادگاه است. توجه کنید که این شرط شامل اموالی که مرد پیش از ازدواج داشته یا از راه ارث به او رسیده، نمیشود.
حق مطالبه اجرت المثل:
زن و مرد در زندگی زناشویی، نسبت به یکدیگر، وظایف و حقوق دارند. در صورتی که درخواست یا امری خارج از عرف و وظایف مشخص شده، توسط زن در زندگی زناشویی انجام شود، هنگام طلاق مرد باید اجرت المثل آن را پرداخت کند. مبلغ و نحوه پرداخت حق اجرت المثل بر عهده دادگاه و قانون بوده و در صورت فوت زوج نیز پرداخت این حق مالی، امکانپذیر است.
برای دریافت اجرتالمثل، زوجه باید دو چیز را اثبات کند: نخست اینکه کارهایی خارج از وظایف شرعی خود انجام داده، و دوم اینکه قصد تبرع نداشته است؛ یعنی آن کارها را بهصورت رایگان و از سر بخشش انجام نداده است.
حقوق غیر مالی زوجه بعد از طلاق
حضانت فرزند پس از طلاق:
مهمترین حق غیرمالی زن در طلاق، حضانت فرزند است و درباره آن تصورات نادرست زیادی وجود دارد.
بر اساس ماده ۱۱۶۹ قانون مدنی: «برای حضانت و نگهداری طفلی که ابوین او جدا از یکدیگر زندگی میکنند، مادر تا سن هفت سالگی اولویت دارد و پس از آن با پدر است.»
پس تا هفت سالگی، حضانت فرزند — چه دختر و چه پسر — با مادر است و نیازی به توافق یا سند خاصی ندارد. این یک حق قانونی است، نه امتیازی که باید در مذاکره به دست بیاید.
پس از هفت سالگی چه میشود؟
پس از هفت سالگی، اصل بر این است که حضانت با پدر باشد. اما اگر بین والدین اختلاف پیش بیاید، دادگاه بر اساس مصلحت کودک تصمیم میگیرد و میتواند حضانت را به هر یک از والدین واگذار کند.
همچنین با رسیدن فرزند به سن بلوغ، او از حضانت خارج میشود و خودش تعیین میکند با کدام یک از والدین زندگی کند.
سلب حضانت در چه شرایطی ممکن است؟
اگر مادر بتواند عدم صلاحیت پدر را اثبات کند، حضانت میتواند به او واگذار شود. مواردی مانند اعتیاد به الکل یا مواد مخدر، فساد اخلاقی، ابتلا به بیماری روانی، تکرار ضرب و جرح و سوءاستفاده از طفل از مصادیق عدم صلاحیت هستند.
توجه کنید که سلب حضانت دوطرفه است و در هفت سال نخست هم اگر عدم صلاحیت مادر اثبات شود، حضانت میتواند از او سلب شود.
حق ملاقات فرزند
نکتهای که بسیاری نمیدانند این است که پایان حضانت به معنای قطع ارتباط با فرزند نیست. والدی که حضانت با او نیست، حق ملاقات فرزند را دارد و دادگاه زمان و ترتیب این ملاقات را تعیین میکند. این حق قابل اسقاط نیست و ممانعت از آن ضمانت اجرای قانونی دارد.
نحوه پرداخت حقوق مالی زن در طلاق
با توجه به حقوقی که در این مطلب به آنها اشاره داشتیم، تنها حق مهریه است که شخصا از طرف زن، درخواست میشود. در باقی موارد، پرداخت حقوق زوجه به درخواست طلاق توسط زوج، منتهی میشود. در این میان شرط و تبصرههایی نیز وجود دارد که بدون درخواست طلاق مرد، امکان دریافت حقوق زوجه، وجود دارد.
به عنوان مثال اگر زوجه در عسر و حرج باشد و برای شرایط متفاوت خود مدارک و مستندات قوی داشته باشد، امکان اعطای حق طلاق به زن، وجود دارد. قانونگذار مدارک و شرایط موجود را بررسی کرده و در صورت اثبات با درخواست طلاق توسط زوجه، موافقت میکند. پس از طلاق نیز تمامی حقوق مانند نفقه و اجرت المثل نیز به زن پرداخت میشود.
مهریه زن در طلاق توافقی
در طلاق توافقی، همه چیز بر پایه «تراضی» یا توافق طرفین است. برخلاف تصور عموم، طلاق توافقی به معنای بخشیدن کل مهریه نیست.
آزادی در توافق: زوجین میتوانند توافق کنند که تمام مهریه پرداخت شود، یا بخشی از آن بخشیده شود (بذل شود) و یا کلاً در قبال طلاق، مهریه بخشیده شود.
ضمانت اجرایی: توافقاتی که در جلسات مشاوره و دادگاه ثبت میشود، در متن حکم دادگاه (گواهی عدم امکان سازش) قید میگردد. اگر در توافق قید شود که مهریه به صورت اقساط پرداخت شود، این توافق برای مرد لازمالاجراست.
طلاق خلع: معمولاً در طلاق توافقی، زن بخشی از مهریه (حتی به مقدار ناچیز) را به مرد میبخشد تا طلاق از نوع «بائن» (غیرقابل رجوع از سمت مرد) باشد.
اگر زن درخواست طلاق کند، نفقه تعلق میگیرد؟
در مورد تعلق نفقه هنگام درخواست طلاق از سوی زن، باید میان دو بازه زمانی تفکیک قائل شد:
نفقه در جریان رسیدگی به پرونده: تا زمانی که صیغه طلاق به صورت رسمی جاری نشده و رابطه زوجیت برقرار است، مرد موظف به پرداخت نفقه است؛ مگر اینکه مرد بتواند در دادگاه ثابت کند که زن بدون دلیل موجه قانونی (مانند فرار از تعارضات جدی یا خطر جانی) منزل را ترک کرده و «ناشزه» شده است.
نفقه در ایام عده: در طلاقی که به درخواست زن انجام میشود (که معمولاً از نوع «خلع» یا طلاق به دلیل عسر و حرج است)، بعد از ثبت طلاق و در دوران عده، نفقهای به زن تعلق نمیگیرد. (برخلاف طلاق از طرف مرد که نفقه ایام عده الزامی است).
اگر زن خانه را ترک کند، مهریه تعلق میگیرد؟
این یکی از رایجترین سوالات حقوقی است و پاسخ آن از نظر قانونی کاملاً قاطع است:
ترک منزل توسط زن، به هیچ عنوان حق او را نسبت به مهریه ساقط نمیکند.
استقلال مهریه از تمکین: مهریه به محض جاری شدن خطبه عقد به مالکیت زن در میآید. حتی اگر زن از بدو زندگی مشترک از شوهر تمکین نکند، باز هم حق مطالبه مهریه را دارد.
- تأثیر بر نفقه: تنها اثری که ترک منزل (بدون اجازه یا دلیل قانونی) دارد، این است که زن «ناشزه» محسوب شده و حق دریافت نفقه را از دست میدهد. اما مهریه یک دین ممتاز است و در هر شرایطی (حتی در صورت خیانت یا ترک منزل) بر عهده مرد باقی میماند.
اجرای مهریه: زن میتواند حتی در حالی که خارج از منزل مشترک به سر میبرد، از طریق اجرای ثبت یا دادگاه، اموال مرد را بابت مهریه توقیف کند.
مطالبه حقوق مالی و حضانت در پرونده طلاق
بررسی شروط ضمن عقد، امکان مطالبه اجرتالمثل و وضعیت حضانت، پیش از ورود به دادگاه انجام میشود.
اگر مادر دوباره ازدواج کند، حضانت از او سلب میشود؟
ازدواج مجدد مادر میتواند بر حضانت اثر بگذارد و در رویه قضایی از موارد قابل بررسی است. اما این موضوع خودکار نیست و دادگاه با در نظر گرفتن مصلحت کودک تصمیم میگیرد. اگر با این وضعیت مواجه هستید، پیش از هر اقدامی مشورت بگیرید.
هزینه نگهداری فرزند با چه کسی است؟
نفقه فرزند در هر حال بر عهده پدر است، حتی در دورانی که حضانت با مادر است. یعنی مادر که کودک را نگهداری میکند، میتواند هزینههای او را از پدر مطالبه کند. این موضوع مستقل از نفقه خود زن است.
اگر مهریه را ببخشم، میتوانم بعداً پس بگیرم؟
بذل مهریه در طلاق خلع با بازگشت زن به رجوع قابل برگشت است، اما این موضوع شرایط دقیقی دارد و به نوع طلاق و مهلتهای قانونی بستگی میکند. پیش از بخشیدن مهریه، حتماً پیامدهای آن را بررسی کنید چون در بسیاری از حالات قابل بازگشت نیست.
اگر شاغل باشم، نفقه به من تعلق نمیگیرد؟
اشتغال زن بهخودیخود موجب سقوط نفقه نیست. آنچه نفقه را ساقط میکند نشوز است، نه داشتن درآمد. زن شاغل که در منزل مشترک ساکن است و تمکین میکند، همچنان مستحق نفقه است.
جهیزیه هم جزو حقوق زن در طلاق محسوب میشود؟
جهیزیه مالکیت زن است و با طلاق به او بازگردانده میشود؛ جزو حقوق مالی طلاق محسوب نمیشود بلکه استرداد مال خود اوست. داشتن سیاهه یا رسید جهیزیه در اثبات این موضوع نقش تعیینکننده دارد.
